Otizmli Çocuklarda Ergenlik Dönemi: Aileleri Neler Bekler?

Çocuğunuz küçükken eğitimle ilgili sorularınız daha farklı olabilir.

“Konuşacak mı?”

“Arkadaşlarıyla oynayabilecek mi?”

“Okuma yazma öğrenebilecek mi?”

Yıllar ilerledikçe sorular da değişir.

Bir gün banyodan çıktıktan sonra kapısını kapatmaya başlar. Boyu hızla uzar. Ter kokusu ortaya çıkar. Kızınız ilk adetini görmeye yaklaşır. Oğlunuz tıraş olmayı öğrenmeye ihtiyaç duyar.

Bir yandan da çocukluk döneminde işe yarayan bazı yöntemlerin eskisi kadar kolay işlemediğini fark edebilirsiniz.

Daha fazla yalnız kalmak isteyebilir.

Eskiden önemsemediği bir şeye öfkelenebilir.

Kendi kararlarını vermek isteyebilir.

Okulda beklentiler değişebilir.

Ailenin aklına da doğal olarak şu soru gelir:

“Ergenlik otizmli çocuğum için nasıl geçecek?”

Bunun tek bir cevabı yok.

Çünkü ergenlik her çocuk için farklıdır. Otizmli çocuklarda da gelişim düzeyi, iletişim becerileri, duyusal özellikler, günlük yaşam becerileri ve ihtiyaç duyulan destek birbirinden farklı olabilir.

Ancak ailelerin bu dönemi önceden düşünmesi önemli bir avantaj sağlar.

Otizmli Çocuklarda Ergenlik Dönemi Farklı mı İlerler?

Otizmli çocuklar da ergenliğin biyolojik değişimlerini yaşar.

Vücut büyür.

Tüylenme başlar.

Terleme ve vücut kokusu değişir.

Cinsel gelişim meydana gelir.

Kız çocuklarında adet dönemi başlar.

Bedenin görünümü giderek yetişkin bedenine yaklaşır.

Bu açıdan ergenlik, otizme özgü ayrı bir biyolojik süreç değildir.

Fark daha çok çocuğun bu değişimleri nasıl deneyimlediğinde ve anlamlandırdığında ortaya çıkabilir.

Örneğin bazı çocuklar vücutlarında meydana gelen değişiklikleri kolaylıkla kabul ederken başka bir çocuk yeni bir kokuya, cildindeki farklı bir hisse veya adet döneminde kullandığı hijyen ürününe alışmakta zorlanabilir.

Bazı çocuklar yaşadığı değişimi sözel olarak anlatabilir.

Bazıları ise:

“Canım acıyor.”

“Rahatsızım.”

“Vücudumda farklı bir şey oluyor.”

demekte zorlanabilir.

2026 yılında yayımlanan kapsam derlemesinde de otizmli ve farklı gelişimsel ihtiyaçları bulunan ergenlerin puberte döneminde ek güçlüklerle karşılaşabildiği; gençlerin ve ailelerin bu döneme ilişkin açık, bireyselleştirilmiş ve önceden başlayan desteğe ihtiyaç duyduğu belirtilmektedir.[1]

Bu yüzden hazırlık, değişimler ortaya çıktıktan sonra değil mümkün olduğunca önceden başlamalıdır.

Ergenlik Otizmi Artırır mı?

Ailelerden bu dönemde duyulabilecek sorulardan biri şudur:

“Çocuğum daha önce böyle değildi. Otizmi mi ağırlaşıyor?”

Ergenlik otizmin sonradan “arttığı” veya çocuğun yeniden otistik hâle geldiği bir dönem değildir.

Ancak çocuğun içinde bulunduğu koşullar değişir.

Beden değişir.

Sosyal beklentiler artar.

Okul yaşamı daha karmaşık hâle gelir.

Akran ilişkileri değişir.

Bağımsızlık beklentileri yükselir.

Uyku düzeninde sorunlar yaşanabilir.

Çocuğun yeni bedensel ve duygusal deneyimlerle baş etmesi gerekebilir.

Bu nedenle çocukluk döneminde daha az fark edilen bazı güçlükler ergenlikte daha görünür hâle gelebilir.

Diğer taraftan bazı beceriler de yaşla ve eğitimle birlikte gelişebilir.

Otizmin yaşam boyunca nasıl değişebildiği konusunu Otizm Geçer mi? Otizmde Değişebilenler ve Gerçekçi Umut içeriğimizde ayrıca ele aldık.

Burada önemli olan her değişimi tek bir nedene bağlamamaktır.

Ergenlikte Davranışlar Neden Değişebilir?

Çocuğunuzun davranışlarında değişiklik fark ettiğinizde ilk düşünceniz:

“Ergenliğe girdi, normal.”

veya:

“Otizmden yapıyor.”

olmamalıdır.

Davranışın ortaya çıktığı koşullara bakmak gerekir.

Örneğin eskiden rahatlıkla okula hazırlanan bir genç sabahları öfkelenmeye başladıysa bunun birçok açıklaması olabilir.

Uyku problemi yaşıyor olabilir.

Okulda zorlandığı yeni bir durum olabilir.

Bedenindeki bir değişiklikten rahatsız olabilir.

Ne yaşadığını anlatmakta zorlanıyor olabilir.

Rutindeki değişim onu zorluyor olabilir.

Ağrı veya başka bir fiziksel rahatsızlığı olabilir.

Araştırmalarda otizmli çocuk ve ergenlerde uyku sorunları ile davranışsal ve duygusal güçlükler arasında ilişki bulunduğu görülmektedir.[2]

Bu nedenle özellikle ani, belirgin veya çocuğun günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyen bir davranış değişikliğini yalnızca ergenlik veya otizm üzerinden açıklamamak gerekir.

Gerekli durumlarda sağlık uzmanı değerlendirmesi de alınmalıdır.

Bedensel Değişimlere Çocuğu Önceden Hazırlamak Neden Önemlidir?

Bir değişiklik bizim için beklenen olabilir ama çocuk için tamamen beklenmedik olabilir.

İlk kez koltuk altında tüy fark etmek,

sesinin değişmesi,

ilk kez adet kanaması görmek,

yüzünde sivilce çıkması

veya vücudunun farklı kokmaya başlaması çocuğun anlamlandıramadığı bir deneyime dönüşebilir.

Bu nedenle çocuğun anlayabileceği düzeyde değişiklikleri olmadan önce anlatmak yararlıdır.

Örneğin:

“Büyüdükçe koltuk altında tüy çıkabilir.”

“Vücudun büyürken daha fazla terleyebilir. Bu yüzden deodorant kullanmayı öğreneceğiz.”

“Bir süre sonra adet görebilirsin. Bu vücudunun büyümesinin bir parçasıdır.”

gibi açık ve somut ifadeler kullanılabilir.

Çocuğun öğrenme biçimine göre görsellerden, takvimlerden, uygulamalı gösterimlerden veya sosyal öykülerden yararlanılabilir.

Sosyal öykünün nasıl hazırlandığını burada yeniden anlatmayacağız. Bu yöntemin kullanımını ayrıntılı olarak Sosyal Öyküler Otizmli Çocuklarda Ne İşe Yarar? yazımızda ele aldık.

Ergenlikte ise sosyal öyküler özellikle yeni ve öngörülebilir durumları önceden açıklamak için kullanılabilir.

Öz Bakım Becerileri Ergenlikle Birlikte Neden Daha Önemli Hâle Gelir?

Çocuk küçükken anne veya baba birçok bakım ihtiyacını doğal olarak karşılar.

Saçını tarar.

Banyosuna yardım eder.

Kıyafetini hazırlar.

Dişlerini fırçalamasını hatırlatır.

Ancak ergenlikle birlikte hedef yavaş yavaş değişmelidir.

Mümkün olduğu ölçüde genç kendi bakımının daha fazla bölümünü üstlenebilmelidir.

Araştırmalar otizmli ergen ve genç yetişkinlerde günlük yaşam becerilerinin bağımsız yaşam ve yaşam kalitesi açısından önemli olduğunu; bu becerilerin ergenlikten sonra da doğrudan öğretilmesine ihtiyaç duyulabildiğini göstermektedir.[3]

Kişisel Hijyen

Ergenlikle birlikte kişisel bakımın kapsamı genişler.

Genç;

• düzenli duş alma,
• diş fırçalama,
• saç bakımı,
• deodorant kullanma,
• temiz kıyafet seçme,
• tuvalet sonrası bakım,
• tırnak bakımı

gibi becerilerde daha fazla bağımsızlaşmaya ihtiyaç duyabilir.

Burada “Bunu zaten biliyor.” varsayımı yapılmamalıdır.

Bir genç duş almayı biliyor olabilir ama ne zaman duş alması gerektiğini kendi başına takip edemeyebilir.

Dişlerini fırçalayabilir ama hatırlatılmadığında başlamayabilir.

Bu durumda hedef beceriyi başkasının yardımıyla yapabilmekten kendi başına başlatabilmeye doğru ilerler.

Adet Döneminin Yönetimi

Otizmli kız çocuklarında adet dönemine hazırlık özellikle üzerinde durulması gereken alanlardan biridir.

Adet yalnızca hijyen ürünü kullanmayı öğrenmek değildir.

Kanamayı fark etmek,

ne olduğunu anlamak,

hangi ürünü kullanacağını bilmek,

ürünü değiştirmek,

kirlenen kıyafeti fark etmek,

ağrı veya rahatsızlığı ifade etmek

gibi birden fazla beceri içerir.

Otizm ve menstruasyon deneyimlerini inceleyen sistematik derlemede, otistik bireylerin adet döneminde fiziksel ve duygusal etkilerin yanında duyusal hassasiyet ve kaygıda artış yaşayabildiği; özellikle ilk adet öncesinde bilgi ve beceri edinmenin önemli olduğu belirtilmektedir.[4]

Türkiye’de otizmli ergenlerle gerçekleştirilen küçük ölçekli bir araştırmada da yapılandırılmış adet hijyeni eğitimi sonrasında hijyen becerilerinde gelişme bildirilmiştir.[5]

Bu nedenle ilk adet görüldükten sonra ne yapılacağını öğretmek yerine hazırlığa daha önce başlamak daha yararlı olabilir.

Mahremiyet Ergenlikten Önce Konuşulmaya Başlanmalı

Ergenlikte çocuğun bedeninin değişmesiyle birlikte mahremiyet kavramı da giderek daha önemli hâle gelir.

Burada yalnızca:

“Kapını kapat.”

gibi kurallar vermek yeterli değildir.

Gencin;

• bedeninin kendisine ait olduğunu,
• hangi davranışların özel alanlarda gerçekleştirildiğini,
• kimlerin hangi durumlarda kendisine dokunabileceğini,
• istemediği bir temasa karşı çıkabileceğini,
• başka insanların beden sınırlarına da saygı göstermesi gerektiğini

anlaması desteklenmelidir.

Bu eğitim korkutma üzerinden verilmemelidir.

Amaç genci dünyadan korumaya çalışırken her şeyden korkutmak değil, bedeni ve sınırları konusunda bilgi sahibi olmasını sağlamaktır.

Güncel çalışmalar, otizmli gençlerin mahremiyet, sınırlar, rıza ve sağlıklı ilişkiler konularında açık ve gelişim düzeylerine uygun eğitime ihtiyaç duyduğunu göstermektedir.[6]

Otizmli olmak bir gencin büyümediği, bedensel meraklarının olmayacağı veya bu konuları öğrenmesine gerek olmadığı anlamına gelmez.

Ergenlikte İletişim Neden Değişebilir?

Çocuğun büyümesiyle birlikte konuşulması gereken konular da değişir.

Küçükken:

“Su ister misin?”

“Hangisini giymek istiyorsun?”

gibi günlük seçimler ön plandayken ergenlik döneminde;

“Bugün neden üzgünsün?”

“Birinin sana böyle davranması hoşuna gitti mi?”

“Bunu yapmak istemiyor musun?”

“Yalnız kalmak mı istiyorsun?”

gibi daha soyut ve duygusal konular gündeme gelebilir.

Bu noktada bazı otizmli gençler duygularını veya yaşadıkları sosyal durumları anlatmakta daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir.

Ancak ergenlik dönemindeki iletişimin yalnızca “daha çok konuşturmak” üzerinden ele alınması doğru değildir.

Gencin;

hayır diyebilmesi,

yardım isteyebilmesi,

rahatsız olduğunu ifade edebilmesi,

tercihini belirtebilmesi

ve kendi kararlarına katılabilmesi giderek daha önemli hâle gelir.

Otizmli çocuklarla günlük iletişimde kullanılabilecek yaklaşımları burada tekrarlamıyoruz. Bekleme süresi, açık ifade kullanımı ve iletişim fırsatları gibi konuları Otizmli Çocuklarla Doğru İletişim Nasıl Kurulur? içeriğimizde ayrıntılı biçimde anlattık.

“Çocuğum Eskiden Beni Dinliyordu, Şimdi İtiraz Ediyor”

Bu cümle bazı ailelerin ilk bakışta olumsuz yorumladığı ama başka açıdan da değerlendirilmesi gereken bir değişimi anlatabilir.

Ergenlik, yalnızca fiziksel büyümenin değil bireyselleşmenin de başladığı dönemdir.

Genç kendi tercihlerinin daha fazla dikkate alınmasını isteyebilir.

Aynı kıyafeti giymek istemeyebilir.

Ailesiyle gitmek istemediği bir yere itiraz edebilir.

Odasında yalnız kalmayı tercih edebilir.

Ne yiyeceğine veya boş zamanında ne yapacağına daha fazla karar vermek isteyebilir.

Elbette her davranış kabul edilmek zorunda değildir.

Ancak bütün itirazları:

“Davranış problemi başladı.”

şeklinde görmek de gencin gelişen özerkliğini gözden kaçırabilir.

Ergenlikte eğitimin hedeflerinden biri, gencin uygun biçimde seçim yapabilmesi ve tercihlerini ifade edebilmesidir.

Otizmli Bir Ergenin Daha Fazla Bağımsız Olmasına Nasıl Destek Olunur?

Bağımsızlık bir anda 18 yaşında başlamaz.

Çocukluk ve ergenlik boyunca küçük küçük öğrenilir.

Bu nedenle aileler genç için sürekli:

“Bunu yapabiliyor mu?”

sorusunun yanına bir soru daha ekleyebilir:

“Ben yapmadığımda bunu yapabilir mi?”

Bu ayrım önemlidir.

Bir genç annesi kıyafetlerini hazırladığında giyinebiliyor olabilir.

Ama temiz kıyafeti kirli olandan ayırabiliyor mu?

Banyoya yönlendirildiğinde duş alıyor olabilir.

Ama duş alma ihtiyacını kendisi fark ediyor mu?

Hazırlanmış yemeği yiyebiliyor olabilir.

Ama basit bir yiyeceği kendisi hazırlayabiliyor mu?

Araştırmalarda günlük yaşam becerilerinin ev, okul ve farklı ortamlara genellenmesinin ve zaman içerisinde korunmasının önemli olduğu özellikle vurgulanmaktadır.[3]

Her Şeyi Onun Yerine Yapmak Kısa Vadede Daha Kolay Olabilir

Sabah acele ederken çocuğun kıyafetlerini sizin hazırlamanız beş dakika kazandırabilir.

Odası dağınıkken kendiniz toplamanız daha hızlıdır.

Banyoda yardım etmek beklemekten kolay gelebilir.

Ancak yıllar boyunca yetişkinlerin yaptığı küçük yardımlar fark edilmeden kalıcı bir bağımlılık oluşturabilir.

Bu nedenle zaman zaman şu soruyu sormak değerlidir:

“Şu anda onun yerine yaptığım hangi işi yavaş yavaş kendisine devredebilirim?”

Belki ilk hedef bütün banyoyu bağımsız yapmak değildir.

Önce havlusunu kendisi almak olabilir.

Sonra şampuanını hazırlamak.

Ardından duş sırasını takip etmek.

Bağımsızlık çoğu zaman tek büyük adımla değil, bu küçük sorumlulukların birikmesiyle gelişir.

Evde Sorumluluk Vermek Neden Önemlidir?

Otizmli bir ergenin aile içinde sürekli yardım alan kişi konumunda kalması gerekmez.

Yaşına ve becerilerine uygun sorumluluklar üstlenebilir.

Masaya kendi tabağını götürebilir.

Kirli kıyafetlerini sepete koyabilir.

Odasını belirli ölçüde düzenleyebilir.

Basit bir yiyecek hazırlayabilir.

Alışverişte ürün bulabilir.

Kendi çantasını hazırlayabilir.

Bunların değeri yalnızca yapılan iş değildir.

Genç zaman içerisinde:

“Ben de bu evin içinde bir şeyleri yapabiliyorum.”

deneyimini kazanır.

Günlük yaşam becerileri üzerine yapılan araştırmalar da kişisel bakım, ev yaşamı ve toplum içinde kullanılacak becerilerin yetişkinlikteki bağımsızlığın temel parçalarından olduğunu göstermektedir.[3]

Ergenlikte Okulun Rolü Nasıl Değişir?

Ergenlik döneminde okul hedefleri yalnızca akademik beceriler üzerinden düşünülmemelidir.

Elbette okuma, yazma, matematik ve diğer akademik alanlar önemini korur.

Ancak aynı dönemde;

• sorumluluk alma,
• öz bakım,
• bağımsız hareket etme,
• sosyal sınırları anlama,
• seçim yapma,
• günlük yaşam becerileri,
• toplumsal ortamlarda uygun davranabilme

gibi beceriler de ilerideki yaşam açısından önem kazanır.

Bu nedenle okul ve ailenin uzun vadeli hedefler konusunda aynı yönde ilerlemesi değerlidir.

Beyaz Koza’da ortaokul dönemindeki öğrenciler için yürüttüğümüz eğitim yaklaşımı hakkında daha fazla bilgi almak isterseniz Özel Eğitim Ortaokulu Ankara sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Aileler Ergenlik Dönemine Nasıl Hazırlanabilir?

Hazırlık için çocuğun ergenliğe girmesini beklemek gerekmeyebilir.

Aile olarak önceden şu alanlara bakabilirsiniz:

Hangi Öz Bakım Becerilerini Yapabiliyor?

Duş, diş fırçalama, tuvalet, giyinme ve kişisel hijyen alanlarında ne kadar bağımsız olduğunu değerlendirin.

Neyi yapamadığından çok, hangi aşamada yardıma ihtiyaç duyduğunu belirlemek daha kullanışlıdır.

Bedensel Değişiklikleri Ne Kadar Anlıyor?

Çocuğunuz büyümek, terlemek, tüylenmek, adet görmek veya ses değişikliği gibi kavramları biliyor mu?

Değişiklik ortaya çıkmadan önce konuşulabilecek konuları belirleyin.

Mahremiyet Kuralları Net mi?

Banyo, tuvalet, giyinme ve özel alanlarla ilgili kurallar çocuk açısından anlaşılır mı?

Yalnızca “ayıp” veya “yasak” dili yerine neyin nerede ve neden yapıldığını açık biçimde öğretmeye çalışın.

Hangi İşleri Hâlâ Onun Yerine Yapıyorsunuz?

Gencin yapabileceği fakat alışkanlık nedeniyle sizin yaptığınız işleri belirleyin.

Hepsini bir anda bırakmak yerine bir tanesini seçin ve aşamalı olarak sorumluluğu ona devredin.

Kendi Tercihlerini Ne Kadar İfade Edebiliyor?

Ne giyeceği, ne yiyeceği, boş zamanını nasıl geçireceği gibi günlük konularda seçim yapmasına fırsat verin.

Bağımsızlık yalnızca kendi kendine duş alabilmek değildir.

Kendi yaşamıyla ilgili kararlara katılabilmek de bağımsızlığın parçasıdır.

Hangi Değişimleri “Ergenliktir” Deyip Geçmemek Gerekir?

Ergenlik sırasında bazı dalgalanmalar beklenebilir.

Ancak çocuğun davranışlarında belirgin ve ani bir değişiklik varsa bunun nedenini araştırmak önemlidir.

Örneğin;

• uzun süren belirgin uyku değişiklikleri,
• günlük yaşamı ciddi şekilde etkileyen yoğun kaygı,
• kendine zarar verme,
• alışılmış davranışlarda ani ve güçlü değişiklik,
• açıklanamayan ağrı veya fiziksel rahatsızlık belirtileri,
• okul veya ev yaşamına katılımda belirgin gerileme

gibi durumları yalnızca:

“Ergen oldu.”

şeklinde açıklamak doğru değildir.

Davranış değişikliğinin arkasında fiziksel veya ruhsal bir sağlık sorunu bulunabileceği için gerekli durumlarda çocuk ve ergen sağlığı alanındaki uygun uzmanlardan değerlendirme alınmalıdır.

Özel eğitim burada sağlık değerlendirmesinin yerine geçmez.

Ergenlikte Ailenin Rolü Değişir mi?

Evet.

Küçük bir çocuğun ebeveyni olmakla ergen bir çocuğun ebeveyni olmak aynı değildir.

Çocuk büyüdükçe ebeveynin yaptığı şeylerin bir kısmını yavaş yavaş çocuğa devretmesi gerekir.

Bu bazen aile açısından da zor olabilir.

Çünkü yardım etmek yıllardır sürdürdüğünüz bir alışkanlığa dönüşmüş olabilir.

Çocuğun hata yapmasına izin vermek zor gelebilir.

Kendi başına yaptığında daha uzun sürebilir.

Hatta zaman zaman:

“Ben yapsam iki dakikada biter.”

diye düşünebilirsiniz.

Ama yetişkinliğe hazırlığın önemli parçalarından biri, çocuğun yapabildiği şeyleri onun yerine yapmamayı öğrenmektir.

Bazen ebeveyn için de yeni soru şudur:

“Çocuğumu nasıl daha fazla koruyabilirim?” değil, “Güvenli bir ortamda hangi sorumluluğu ona bırakabilirim?”

Ergenlik Yetişkinliğe Hazırlığın Başladığı Dönemdir

Ergenlik dönemini yalnızca birkaç yıl süren zor bir geçiş olarak görmek eksik kalır.

Bu yıllar aynı zamanda yetişkinliğe hazırlık dönemidir.

Bugün deodorantını kendi kullanmayı öğrenen çocuk,

yarın kişisel bakımını daha bağımsız yönetmeye;

bugün alışverişte bir ürünü bulan çocuk,

yarın toplum içinde daha bağımsız hareket etmeye;

bugün istemediği bir şeye “hayır” demeyi öğrenen çocuk,

ileride kendi sınırlarını korumaya

doğru adım atmaktadır.

Bu nedenle ergenlik dönemindeki eğitim hedefleri belirlenirken yalnızca bugünkü sorunlara değil, birkaç yıl sonraki yaşamın ihtiyaçlarına da bakmak gerekir.

Beyaz Koza’da Ergenlik Dönemindeki Öğrencilerin Eğitimine Nasıl Yaklaşıyoruz?

Beyaz Koza Özel Eğitim Okulu’nda ergenlik dönemindeki öğrenciyi küçük bir çocuğun büyümüş hâli olarak görmüyoruz.

Yaş ilerledikçe öğrencinin ihtiyaçları ve dolayısıyla eğitim hedefleri de değişir.

Akademik çalışmalar devam ederken öz bakım, iletişim, sosyal yaşam, sorumluluk alma ve günlük yaşamda bağımsızlık gibi alanların önemi giderek artar.

Bir öğrenci için hedef kendi çantasını hazırlamak olabilir.

Başka bir öğrenci kişisel bakım rutinini daha bağımsız takip etmeye ihtiyaç duyabilir.

Bir başkası ise istemediği bir durumu uygun şekilde ifade etmeyi veya sosyal sınırları anlamayı çalışabilir.

Burada önemli olan çocuğun takvim yaşına bakarak bütün ergenlerden aynı becerileri beklemek değildir.

Mevcut becerilerinin üzerine, ileride ihtiyaç duyacağı becerileri planlamaktır.

Ailelerin gözlemleri de bu dönemde özellikle değerlidir.

Evde hangi işleri kendi yapıyor?

Hangi alanlarda hâlâ yoğun desteğe ihtiyaç duyuyor?

Bedensel değişiklikleri nasıl karşılıyor?

Mahremiyet konusunda neleri biliyor?

Yeni sorumluluklara nasıl tepki veriyor?

Bu bilgiler okul ve aile arasında ortak hedeflerin belirlenmesine yardımcı olur.

Çocuğunuz ergenlik dönemine yaklaşıyorsa veya bu dönemde hangi eğitim hedeflerinin öncelikli olması gerektiğini merak ediyorsanız Beyaz Koza Özel Eğitim Okulu ile iletişime geçerek çocuğunuzun mevcut eğitim ihtiyaçlarını bizimle konuşabilirsiniz.