Otizmde Ekolali Nedir? Tekrarlayan Konuşmalar Ne Anlama Gelir?

“Anne, bugün parka gidelim mi?”

“Bugün parka gidelim mi?”

Bir anne için bu konuşma ilk başta kafa karıştırıcı olabilir.

Çocuğunuza bir soru sorarsınız ama cevap vermek yerine sorunuzun aynısını tekrar eder. Bazen televizyonda duyduğu bir cümleyi günler sonra söyler. Bazen de bulunduğu durumla ilk bakışta hiç ilgisi yokmuş gibi görünen bir sözü tekrar tekrar kullanır.

Böyle zamanlarda ailelerin aklına genellikle aynı sorular gelir:

“Beni anlamıyor mu?”

“Neden söylediklerimi tekrar ediyor?”

“Bu konuşma mı, yoksa sadece ezber mi?”

“Tekrar etmesine engel olmalı mıyım?”

Ekolaliyi anlamaya çalışırken ilk yapılması gereken, bu tekrarları otomatik olarak anlamsız kabul etmemektir. Çünkü araştırmalar ekolalinin bazı çocuklarda iletişimsel işlevler taşıyabildiğini uzun süredir göstermektedir.[1][2][3]

Ekolali Nedir?

Ekolali (echolalia), başka bir kişiden ya da çevredeki bir kaynaktan duyulan sözlü ifadelerin tekrar edilmesidir.

Tekrarlanan şey bazen tek bir kelime olabilir:

“Su.”

Bazen bir soru olabilir:

“Su ister misin?”

Bazen de bir çizgi filmden, videodan, şarkıdan veya daha önce yaşanmış bir konuşmadan hatırlanan uzun bir cümle olabilir.

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA), ekolaliyi başkalarının söylediği ses, kelime, ifade veya şarkıların tekrar edilmesi olarak tanımlar ve temel olarak anlık ekolali ile gecikmeli ekolali ayrımını kullanır.[1]

Burada önemli bir ayrım vardır:

Ekolali tek başına bir çocuğun ne kadar konuşabildiğini ya da söyleneni ne kadar anladığını göstermez.

Çocuğun kullandığı tekrarların hangi durumlarda ortaya çıktığını, ne işe yaradığını ve zaman içerisinde nasıl değiştiğini birlikte değerlendirmek gerekir.

Otizmin genel yapısı ve sosyal iletişim özellikleri hakkında daha geniş bilgi edinmek isterseniz Otizm (Otizm Spektrum Bozukluğu) Nedir? içeriğimizi inceleyebilirsiniz. Bu yazıda ise yalnızca ekolali ve tekrarlayan konuşmalar üzerinde duracağız.

Otizmde Ekolali Nasıl Görülür?

Otizmde ekolali her çocukta aynı biçimde görülmez.

Bir çocuk kendisine söylenen cümleyi hemen tekrar edebilirken başka bir çocuk sabah televizyonda duyduğu bir ifadeyi akşam tamamen farklı bir ortamda kullanabilir.

Bazı çocuklarda tekrarların sayısı oldukça fazladır. Bazılarında ise yalnızca belirli durumlarda ortaya çıkar.

Bu nedenle “ekolali otizmde şöyle olur” diyebileceğimiz tek bir konuşma biçimi yoktur.

Araştırmalarda da otizmli çocuklarda bildirilen ekolali oranlarının çalışmadan çalışmaya oldukça değiştiği görülmektedir. 2024 yılında yayımlanan bir derleme, çocuk ve gençlerle yapılan araştırmalarda bildirilen oranların %25 ile %91 arasında değiştiğini ve bu nedenle “otizmli çocukların şu kadarı ekolaliktir” şeklinde kesin bir oran vermenin bilimsel olarak doğru olmadığını vurgulamaktadır.[4]

Daha önemli olan ise ekolalinin çocuk için ne ifade ettiğidir.

Anlık Ekolali Nedir?

Anlık ekolalide çocuk duyduğu ifadeyi hemen ya da çok kısa bir süre sonra tekrar eder.[1]

Örneğin:

Anne: “Montunu giyelim mi?”

Çocuk: “Montunu giyelim mi?”

Ya da:

Öğretmen: “Kalemi bana ver.”

Çocuk: “Kalemi bana ver.”

Dışarıdan bakıldığında çocuk yalnızca söyleneni kopyalıyor gibi görünebilir.

Ancak aynı tekrar farklı çocuklarda farklı işlevler taşıyabilir.

Çocuk soruyu işlerken kendisine zaman kazandırıyor olabilir.

Konuşma sırasını devam ettirmeye çalışıyor olabilir.

Cevap vermek istediği hâlde henüz uygun cümleyi kendisi oluşturamıyor olabilir.

Ya da tekrarın o anda belirgin bir iletişim amacı olmayabilir.

Bu nedenle yalnızca duyduğumuz cümleye değil, cümleden hemen önce ve hemen sonra ne olduğuna da bakmamız gerekir.

Gecikmeli Ekolali Nedir?

Gecikmeli ekolalide tekrar, duyulan ifadenin hemen ardından değil; belirli bir zaman geçtikten sonra ortaya çıkar.[1][3]

Çocuk;

• daha önce ailesinden duyduğu bir cümleyi,
• öğretmeninin kullandığı bir ifadeyi,
• bir çizgi film repliğini,
• bir şarkının bölümünü,
• videoda duyduğu bir sözü

saatler veya günler sonra yeniden söyleyebilir.

Bu nedenle gecikmeli ekolali bazen aileler açısından daha zor anlaşılır.

Örneğin çocuk dışarı çıkmak istediği her seferinde daha önce bir çizgi filmde duyduğu:

“Hadi, gidiyoruz!”

cümlesini söylüyor olabilir.

Cümle çizgi filmden alınmıştır ancak çocuk zaman içerisinde bu ifadeyi “Ben de gitmek istiyorum.” anlamında kullanmaya başlamış olabilir.

Başka bir çocuk aynı cümleyi herhangi bir iletişim amacı olmadan, yalnızca tekrar olarak kullanabilir.

Yani cümlenin nereden geldiğini bilmek tek başına yeterli değildir.

Hangi durumda kullanıldığına bakmak gerekir.

Gecikmeli ekolali üzerine yapılan araştırmalar da bu tekrarların çocuklar arasında iletişim amacı, bağlama uygunluk ve çocuğun kullandığı ifadeyi ne ölçüde anladığı açısından farklılık gösterebildiğini ortaya koymaktadır.[3]

Ekolali Anlamsız Bir Tekrar mıdır?

Her zaman değil.

Ekolali uzun yıllar boyunca yalnızca azaltılması ya da ortadan kaldırılması gereken tekrarlayıcı bir konuşma davranışı olarak ele alınmıştır.

Ancak günümüzde bu bakış açısı değişmektedir.

Araştırmalar ekolalinin bazı çocuklarda;

• iletişim sırasını sürdürme,
• bir nesneyi veya durumu adlandırma,
• istekte bulunma,
• onaylama,
• karşı çıkma

gibi iletişimsel işlevler taşıyabildiğini göstermektedir.[1][2]

Bu nedenle bir çocuğun ekolali yapmasıyla karşılaştığımızda ilk hedefimiz her zaman “Bu tekrarı nasıl durdurabiliriz?” olmamalıdır.

Daha yararlı soru şudur:

Çocuk bu tekrar aracılığıyla bize bir şey anlatmaya çalışıyor olabilir mi?

Örneğin çocuğunuza:

“Meyve suyu ister misin?”

diye sorduğunuzda:

“Meyve suyu ister misin?”

diyorsa bu cümleyi doğrudan “evet” olarak kabul etmek de doğru değildir, anlamsız kabul etmek de.

Çocuğun meyve suyuna uzanıp uzanmadığına, daha önce aynı durumda bu ifadeyi kullanıp kullanmadığına ve sonrasında ne yaptığına bakmak gerekir.

Ekolalinin anlamı çoğu zaman kelimelerde değil, bağlamda ortaya çıkar.

Çocuğum Neden Söylediklerimi Tekrar Ediyor?

Bu sorunun bütün çocuklar için geçerli tek bir cevabı yoktur.

Tekrarlayan konuşmanın işlevini anlayabilmek için çocuğun kullandığı ifadeyi günlük yaşamın içindeki durumla birlikte değerlendirmek gerekir.

Cevap Vermeye Çalışıyor Olabilir

Çocuğunuz kendisine yöneltilen soruyu anlayabilir ancak uygun cevabı oluşturmakta zorlanabilir.

Bu durumda duyduğu son cümleyi tekrar etmek, konuşmanın içinde kalmasının bir yolu hâline gelebilir.

Örneğin:

“Okula gitmek ister misin?”

sorusuna:

“Okula gitmek ister misin?”

şeklinde karşılık verebilir.

Burada tekrarın kendisini değil, çocuğun devamındaki davranışını da gözlemlemek gerekir.

Bir İsteğini İfade Ediyor Olabilir

Bazı çocuklar belirli cümleleri belirli isteklerle ilişkilendirebilir.

Örneğin geçmişte annesi her banyo öncesinde:

“Hadi şimdi banyoya gidiyoruz.”

demişse çocuk bir süre sonra banyo yapmak istediğinde aynı cümleyi kendisi kullanabilir.

Sözcükler dışarıdan bakıldığında başka birine söyleniyormuş gibi görünse de çocuğun zihninde belirli bir durumun ifadesi hâline gelmiş olabilir.

Konuşma Sırasını Sürdürmeye Çalışıyor Olabilir

Karşılıklı konuşmada sıra alma, soru-cevap ilişkisini anlama ve uygun yanıt oluşturma birden fazla beceriyi aynı anda gerektirir.

Çocuk henüz kendi cevabını üretmekte zorlandığında duyduğu ifadeyi tekrarlayarak etkileşimin içinde kalabilir.

Ekolalinin konuşma sırasını sürdürme gibi işlevler taşıyabileceği araştırmalarda da gösterilmiştir.[1][2]

Duyduğu Kalıbı Belirli Bir Durumla Eşleştirmiş Olabilir

Özellikle gecikmeli ekolalide bazen çocuğun söylediği cümlenin bugünkü olayla bağlantısını ilk anda kuramayabilirsiniz.

Ancak çocuğun geçmiş deneyimlerini düşündüğünüzde bir ilişki fark edebilirsiniz.

Bir çocuk daha önce korktuğu bir sahnede duyduğu cümleyi, daha sonra kendisini tedirgin hissettiği farklı durumlarda tekrar kullanabilir.

Bu nedenle gecikmeli tekrarları anlamaya çalışırken yalnızca kelimelerin sözlük anlamına bakmak yanıltıcı olabilir.

Her Ekolali Otizm midir?

Hayır. Her ekolali otizm anlamına gelmez.

Bu ayrım aileler açısından oldukça önemlidir.

Küçük çocukların dil öğrenirken yetişkinlerin söylediği kelime ve cümleleri tekrar etmesi gelişimin doğal bir parçası olabilir. Araştırmalar, taklit ve tekrarın erken dil gelişiminde otizmli olmayan çocuklarda da görülebildiğini belirtmektedir.[4]

Ekolali ayrıca yalnızca otizme özgü bir özellik değildir.

Bu nedenle çocuğun bir kelimeyi veya cümleyi tekrar ettiğini fark ettiğinizde yalnızca bu davranış üzerinden “Çocuğum otizmli mi?” sonucuna varmak doğru olmaz.

Ekolalinin;

• çocuğun yaşına,
• dil gelişimine,
• ne kadar sık ortaya çıktığına,
• hangi durumlarda görüldüğüne,
• iletişim amacı taşıyıp taşımadığına,
• zaman içerisinde nasıl değiştiğine

bakılması gerekir.

Çocuğun genel gelişim özellikleri konusunda soru işaretleriniz varsa belirtileri bu yazıda yeniden sıralamak yerine otizmli çocukların diğer belirgin özelliklerini anlattığımız içeriğimize göz atabilirsiniz.

Tek başına ekolali tanı koydurmaz.

Atipik Otizmde Ekolali Görülür mü?

Atipik otizmde ekolali görülebilir, ancak ekolali belirli bir otizm alt türüne özgü değildir.

“Otizmde ekolali” veya “atipik otizmde ekolali” şeklinde yapılan aramalarda bazen sanki farklı otizm türlerinde tamamen farklı konuşma özellikleri görülüyormuş gibi bir izlenim oluşabilir.

Güncel tanılama yaklaşımında ise otizm, katı alt türlerden çok bir spektrum içerisinde değerlendirilmektedir.[1]

Dolayısıyla daha önce “atipik otizm” şeklinde tanımlanmış bir çocukta tekrarlayan konuşmalar görülebileceği gibi hiç görülmeyebilir.

Burada değerlendirilmesi gereken yine aynı şeydir:

Çocuğun iletişim profili ve ekolalinin onun günlük iletişimindeki işlevi.

Ekolalinin varlığı ya da yokluğu tek başına çocuğun otizm profilinin düzeyini göstermez.

Ekolali ile Taklit Aynı Şey midir?

Birbirleriyle ilişkili olsalar da aynı kavram değildir.

Taklit çok daha geniş bir beceridir. Çocuk bir hareketi, yüz ifadesini, sesi, eylemi veya davranışı taklit edebilir.

Ekolali ise özellikle duyulan sözlü ifadelerin tekrar edilmesini anlatır.

Dil öğreniminde başkasının söylediğini tekrar etmek doğal olarak bir tür sözel taklit içerir. Ancak otizmli çocuklarda taklit becerisinin gelişimdeki rolü yalnızca konuşma tekrarından ibaret değildir.

Bu konuyu burada genişletmek yerine Otizmli Çocuklarda Taklit Becerisi Neden Bu Kadar Önemli? içeriğimizde ayrıntılı olarak ele aldık.

Ekolali Zamanla Değişebilir mi?

Evet.

Bir çocuğun iletişim becerileri geliştikçe kullandığı tekrarlayan ifadelerin biçimi, sıklığı ve işlevi de değişebilir.

Başlangıçta tamamen aynı şekilde tekrar edilen uzun bir ifade zaman içerisinde kısalabilir.

Çocuk duyduğu kalıptaki bazı kelimeleri değiştirmeye başlayabilir.

Daha sonra kendi cümlelerini oluşturmak için bildiği kelimeleri daha esnek biçimde kullanabilir.

Ancak bu gelişim her çocukta aynı sırayla veya aynı hızda gerçekleşmez.

Burada hedef çocuğu başka çocuklarla karşılaştırmak değil, kendi iletişim repertuvarının zaman içerisinde genişleyip genişlemediğini takip etmektir.

Ekolaliyi Durdurmaya Çalışmak Gerekir mi?

Ekolaliyi yalnızca tekrar olduğu için ortadan kaldırmaya çalışmak doğru bir başlangıç noktası değildir.

2023 yılında yayımlanan sistematik bir incelemede, otizmli çocuklarda ekolaliyi azaltmayı hedefleyen müdahaleler değerlendirilmiş ve mevcut çalışmaların genel bilimsel kalitesinin düşük olduğu belirtilmiştir. Araştırmacılar, yalnızca ekolaliyi azaltmaya odaklanan uygulamalardan hareketle güçlü öneriler yapılamayacağını; bunun yerine tekrarın olası anlamını ve işlevini anlamaya çalışmanın önemli olduğunu vurgulamıştır.[2]

Bu önemli bir ayrımdır.

Amaç çocuğun daha az konuşması değildir.

Amaç, iletişim olanaklarının genişlemesidir.

Çocuğun yalnızca ezberlediği bir ifadeyi kullanabildiği yerde zaman içerisinde ihtiyacını daha açık, anlaşılır ve farklı durumlara uyarlanabilir biçimde ifade edebilmesi desteklenebilir.

Bu yüzden eğitimde yalnızca:

“Kaç kere tekrar etti?”

sorusuna bakmak yerine:

“Ne anlatmak istedi?”

“Kendi ifadesini kullanabildi mi?”

“Farklı bir durumda aynı iletişim becerisini kullanabiliyor mu?”

gibi sorular daha anlamlıdır.

Ekolali Yapan Çocuğa Aile Nasıl Tepki Vermeli?

Çocuğunuz bir cümleyi tekrar ettiğinde hemen düzeltmeniz veya “Tekrar etme.” demeniz gerekmez.

Önce ne anlatmaya çalıştığını anlamaya çalışın.

Önce Bağlama Bakın

Çocuğun söylediği cümleden hemen önce ne oldu?

Neye bakıyor?

Neye uzanıyor?

Bir şeyden uzaklaşmaya mı çalışıyor?

Bu cümleyi daha önce hangi durumlarda söyledi?

Bu sorular çoğu zaman tekrarlanan ifadenin işlevini anlamanıza yardımcı olur.

İfadesine Anlamlı Bir Model Ekleyin

Çocuğun ne istediğini bağlamdan güçlü biçimde anlayabiliyorsanız kullanabileceği daha kısa ve işlevsel bir ifade modelleyebilirsiniz.

Örneğin çocuk suyu gösterip:

“Su ister misin?”

diyorsa:

“Su istiyorum.”

şeklinde kısa bir model sunabilirsiniz.

Ancak bunu çocuğun söylediğini sürekli düzeltmeye dönüştürmemek önemlidir.

Amaç “yanlış söyledin” mesajı vermek değil, kullanabileceği başka bir ifade biçimini göstermektir.

Cevap Vermesi İçin Zaman Tanıyın

Bazen yetişkinler cevap gelmediğinde aynı soruyu arka arkaya birkaç kez sorar.

Bu durum çocuğun işlemesi gereken sözel bilgiyi daha da artırabilir.

Sorunuzu söyledikten sonra çocuğa zaman tanımak daha yararlı olabilir.

Tekrarın Kendisiyle Mücadele Etmeyin

Çocuk bir cümleyi tekrar ettiğinde sürekli:

“Hayır, öyle söyleme.”

“Beni tekrar etme.”

“Kendi cümleni kur.”

demek, çocuğun o anda kullanabildiği iletişim biçimini tamamen reddetmek anlamına gelebilir.

Önce çocuğun mesajını anlamaya, ardından iletişim seçeneklerini genişletmeye çalışmak daha yapıcıdır.

Burada yalnızca ekolaliye özgü noktaları ele aldık. Kısa yönerge verme, bekleme süresi, görsel destekler ve günlük etkileşim gibi daha geniş iletişim yaklaşımlarını Otizmli Çocuklarla Doğru İletişim Nasıl Kurulur? yazımızda detaylıca anlattık.

Ekolali Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirilmelidir?

Burada önemli olan ekolalinin varlığından çok çocuğun genel iletişim kapasitesidir.

Örneğin çocuk çok sayıda cümleyi tekrar edebiliyor ancak;

• ne istediğini anlatmakta,
• seçim yapmakta,
• sorulara kendi cevabını vermekte,
• farklı ortamlarda uygun ifadeyi kullanmakta,
• konuşmayı karşılıklı sürdürmekte

belirgin biçimde zorlanıyorsa tekrarlayan konuşmanın iletişim içindeki işlevinin daha ayrıntılı değerlendirilmesi yararlı olur.

Benzer şekilde aile olarak çocuğun söylediği uzun cümlelerin ne kadarını gerçekten anladığını ayırt etmekte zorlanıyorsanız bu da eğitim planında üzerinde durulabilecek bir konudur.

Çünkü çok konuşmak ile dili işlevsel biçimde kullanabilmek aynı şey değildir.

Ama az konuşmak da çocuğun iletişim kurmadığı anlamına gelmez.

Bu nedenle değerlendirme yalnızca kelime veya cümle sayısına göre yapılmamalıdır.

Ekolali Eğitim Sürecinde Nasıl Ele Alınmalıdır?

Otizmli bir çocukta tekrarlayan konuşmalar görülüyorsa eğitim sürecinin amacı ekolaliyi tek başına ortadan kaldırmak olmamalıdır.

Öncelikle çocuğun iletişim profili anlaşılmalıdır.

Hangi ifadeleri tekrar ediyor?

Bu ifadeler hangi durumlarda ortaya çıkıyor?

Bir isteği olduğunda nasıl iletişim kuruyor?

Reddetmek istediğinde ne yapıyor?

Yardım istediğinde hangi yolu kullanıyor?

Kendi oluşturduğu kelime ve cümleler var mı?

Duyduğu ifadeleri farklı durumlara uyarlayabiliyor mu?

Bu soruların cevapları, çocuğun hangi iletişim becerilerinin desteklenmesi gerektiği konusunda çok daha fazla bilgi verir.

Eğitim hedefleri de buna göre;

• daha işlevsel ifade biçimleri geliştirme,
• istek bildirme,
• seçim yapma,
• soru-cevap ilişkisini geliştirme,
• kelimeleri farklı bağlamlarda kullanma,
• daha bağımsız cümleler oluşturma

gibi alanlara yöneltilebilir.

Burada amaç ekolaliyi “kötü bir alışkanlık” olarak görmek değil, çocuğun mevcut iletişim biçimini anlayarak bir sonraki iletişim basamağına geçmesine destek olmaktır.

Beyaz Koza’da Tekrarlayan Konuşmalara Nasıl Yaklaşıyoruz?

Beyaz Koza Özel Eğitim Okulu’nda bir çocuğun iletişimini yalnızca “konuşuyor” veya “konuşmuyor” şeklinde değerlendirmiyoruz.

Çocuğun dili nasıl kullandığına bakıyoruz.

Ekolali görülüyorsa hangi ifadelerin tekrarlandığı, bu tekrarların hangi durumlarda ortaya çıktığı ve çocuğun günlük yaşam içinde kendi ihtiyaçlarını ne ölçüde ifade edebildiği eğitim sürecinin önemli parçalarından biri hâline gelir.

Çünkü bazen oldukça uzun cümleler kurabilen bir çocuk basit bir isteğini bağımsız şekilde ifade etmekte zorlanabilir.

Başka bir çocuk ise çok daha az kelime kullanmasına rağmen bildiği kelimeleri oldukça işlevsel biçimde kullanabilir.

Bu iki çocuğun eğitim hedeflerinin aynı olması beklenmemelidir.

Beyaz Koza’da iletişim becerileri; çocuğun bireysel gelişim düzeyi, günlük yaşamı ve diğer eğitim hedefleriyle birlikte değerlendirilir. Amaç çocuğun kullandığı iletişim yollarını anlamak ve zaman içerisinde daha bağımsız, anlaşılır ve işlevsel iletişim kurabilmesini desteklemektir.

Çocuğunuzun tekrarlayan konuşmalarının ne anlama geldiğini anlamakta zorlanıyor veya iletişim becerilerinin eğitim sürecinde nasıl ele alınması gerektiğini merak ediyorsanız Beyaz Koza Özel Eğitim Okulu ile iletişime geçerek çocuğunuzun mevcut eğitim ihtiyaçlarını bizimle konuşabilirsiniz.