Otizmli Çocukların En Belirgin Özellikleri Nelerdir?

Özet

Bu içerikte, otizmli çocuklarda günlük yaşam içinde daha sık gözlemlenebilen iletişim, sosyal etkileşim, oyun, duyusal hassasiyet ve rutin ihtiyacı gibi özellikler ele alınmaktadır. Çocuğunun gelişimiyle ilgili soru işaretleri yaşayan ebeveynler için hazırlanan bu rehber, kesin tanı yerine doğru gözlem ve uzman değerlendirmesinin önemine odaklanır. Otizmli çocukların özellikleri her çocukta aynı şekilde görülmeyebilir; bu nedenle ailelerin fark ettiği gelişimsel farklılıklar mutlaka uzman görüşüyle birlikte değerlendirilmelidir.

Otizmli Çocukları Anlamak İçin Tek Bir Davranışa Bakmak Yeterli Değil

Otizm, her çocukta aynı şekilde gözlemlenen tek tip bir gelişimsel farklılık değildir. Bazı çocuklarda iletişim kurma biçimi daha fazla dikkat çekerken, bazı çocuklarda oyun, sosyal etkileşim, duyusal hassasiyetler ya da günlük rutinlere bağlılık daha belirgin olabilir. Bu nedenle çocuğu tek bir davranış üzerinden değil; iletişim, oyun, sosyal uyum, duyusal tepkiler ve günlük yaşam içindeki genel gelişim örüntüsüyle birlikte değerlendirmek gerekir.

Sosyal İletişim Kurma Biçimi Farklı Olabilir

Otizmli çocuklarda sosyal iletişim ve etkileşim alanında beklenenden farklı gelişim örüntüleri görülebilir.[1] Çocuğunuz sizinle iletişim kuruyor olabilir; ancak bunu her zaman göz teması, sözel yanıt, işaret etme ya da ilgisini paylaşma gibi alışık olduğunuz yollarla göstermeyebilir. Örneğin ismini söylediğinizde her zaman dönmeyebilir, sizin gösterdiğiniz bir nesneye bakmakta zorlanabilir ya da sevdiği bir şeyi size göstermek yerine kendi başına ilgilenmeyi tercih edebilir.

Bu durum çocuğun sizi duymadığı, anlamadığı ya da sizinle ilişki kurmak istemediği anlamına gelmez. Bazı çocuklar iletişimi daha sınırlı, daha dolaylı ya da kendi ihtiyaçları üzerinden kurabilir. Burada önemli olan, çocuğun farklı ortamlarda insanlarla nasıl temas kurduğunu, ilgisini nasıl paylaştığını ve karşılıklı etkileşime ne kadar açık olduğunu gözlemlemektir.

[1] https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html

Oyun Kurma ve İlgisini Paylaşma Şekli Farklılaşabilir

Otizmli çocuklarda oyun kurma, hayali oyunlara katılma, yaşıtlarıyla oyuna dahil olma ve ilgisini başkalarıyla paylaşma alanlarında farklılıklar görülebilir.[1][2] Çocuğunuz oyuncaklarla ilgileniyor olabilir; ancak oyuncağı her zaman beklenen işleviyle kullanmayabilir. Örneğin arabayı sürmek yerine tekerleğini çevirmeyi, oyuncakları konuşturmak yerine yan yana dizmeyi ya da aynı oyun düzenini uzun süre korumayı tercih edebilir.

Bazı çocuklar oyun sırasında yetişkini ya da yaşıtlarını sürece dahil etmekte zorlanabilir.[1] Sevdiği bir oyuncağı size göstermek, oynadığı şeye sizi çağırmak, birlikte rol kurmak ya da oyunun akışını karşılıklı şekilde sürdürmek her zaman kolay olmayabilir. Bu nedenle çocuğunuz oyun oynarken yalnızca “oynuyor mu, oynamıyor mu?” sorusuna değil; oyunu nasıl kurduğuna, ilgisini sizinle paylaşıp paylaşmadığına ve başka çocuklarla ortak oyuna ne kadar açık olduğuna bakmak daha doğru olur.

Bu farklılıklar tek başına kesin bir tanı anlamına gelmez. Ancak oyun kurma biçimi, ilgi paylaşımı, sosyal iletişim ve günlük yaşam içindeki diğer gelişimsel farklılıklarla birlikte gözlemleniyorsa, bu gözlemleri not almak ve uzman değerlendirmesine başvurmak önemlidir.

[1] https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html
[2] https://www.nimh.nih.gov/health/topics/autism-spectrum-disorders-asd

Konuşma ve Kendini İfade Etme Biçimi Değişkenlik Gösterebilir

Otizmli çocuklarda iletişim yalnızca konuşma düzeyiyle değerlendirilmemelidir; bazı çocuklarda konuşma gecikmesi görülürken bazı çocuklar konuşsa bile dili karşılıklı iletişim kurmak için kullanmakta zorlanabilir.[1][2] Çocuğunuz ihtiyaçlarını sözcüklerle anlatmak yerine elinizden tutup sizi istediği yere götürebilir, nesneye uzanabilir ya da ne istediğini daha çok davranışlarıyla göstermeye çalışabilir.

Bazı çocuklarda duyduğu kelime veya cümleleri tekrar etme, aynı ifadeleri farklı zamanlarda yeniden kullanma ya da konuşmayı ezberlenmiş kalıplar üzerinden sürdürme görülebilir.[2] Dil gelişimindeki her farklılık otizm anlamına gelmez; ancak konuşma, sosyal iletişim, oyun ve günlük yaşam içindeki diğer özelliklerle birlikte değerlendirildiğinde uzman görüşü almak önemlidir. 

Erken çocukluk dönemine özel daha ayrıntılı bilgi için 0-3 Yaşta Otizm Belirtileri Nelerdir? içeriğimizi de inceleyebilirsiniz.

[1]https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html
[2]https://www.nidcd.nih.gov/health/autism-spectrum-disorder-communication-problems-children

Duyusal Hassasiyetler Günlük Yaşamda Daha Görünür Hâle Gelebilir

Otizmli çocuklarda ses, ışık, koku, dokunma, kıyafet dokusu, yiyecek yapısı ya da kalabalık ortamlar karşısında farklı duyusal tepkiler görülebilir.[1][2] Çocuğunuz bazı seslere kulaklarını kapatarak tepki verebilir, belirli kıyafetleri giymek istemeyebilir, saç kesimi veya tırnak kesimi sırasında yoğun huzursuzluk yaşayabilir ya da bazı yiyecekleri yalnızca dokusu nedeniyle reddedebilir.

Bu durum her zaman “inat” ya da “uyumsuzluk” olarak değerlendirilmemelidir. Bazı çocuklar çevresel uyaranları daha yoğun algılayabilir ve bu nedenle günlük bakım, yemek, uyku, yolculuk ya da okul ortamı gibi süreçlerde daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir. Çocuğunuzun hangi ortamlarda zorlandığını, hangi seslere, dokulara veya değişikliklere daha güçlü tepki verdiğini gözlemlemek uzman değerlendirmesi açısından yol gösterici olabilir.

[1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
[2] https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html

Günlük Rutinlere Bağlılık Daha Belirgin Olabilir

Otizmli çocuklarda günlük akışın değişmesi, alışılmış düzenin bozulması ya da beklenmeyen geçişler daha zorlayıcı olabilir.[1][2] Çocuğunuz aynı yoldan gitmek isteyebilir, belirli eşyaların hep aynı yerde durmasını bekleyebilir, aynı kıyafeti giymekte ısrar edebilir ya da bir etkinlikten diğerine geçerken yoğun tepki gösterebilir.

Bu tür durumlarda çocuğunuz yalnızca “kuralcı” ya da “inatçı” davranıyor gibi görünse de arka planda öngörülebilirlik ihtiyacı olabilir. Günlük planı küçük adımlarla anlatmak, geçişleri önceden haber vermek ve mümkün olduğunda görsel desteklerden yararlanmak çocuğunuzun kendini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.

[1] https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html
[2] https://www.nimh.nih.gov/health/topics/autism-spectrum-disorders-asd

Tekrarlayan Davranışlar ve Yoğun İlgi Alanları Dikkat Çekebilir

Otizmli çocuklarda tekrarlayan hareketler, nesnelerle yinelenen şekilde ilgilenme ya da belirli konulara yoğun ilgi duyma görülebilir.[1][2] Çocuğunuz ellerini çırpabilir, kendi etrafında dönebilir, nesneleri sıraya dizebilir, aynı hareketi uzun süre sürdürebilir ya da belirli bir oyuncak, nesne, sayı, harf, araç veya konuya yaşıtlarından daha yoğun ilgi gösterebilir.

Bu davranışlar her çocukta aynı yoğunlukta görülmez ve tek başına kesin bir değerlendirme yapmak için yeterli değildir. Ancak sosyal iletişim, oyun, konuşma, duyusal hassasiyetler ve günlük rutinlere bağlılık gibi diğer özelliklerle birlikte gözlemlendiğinde, çocuğunuzun gelişimsel ihtiyaçlarını anlamak için uzman görüşü almak önemlidir.

[1] https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html
[2] https://www.nimh.nih.gov/health/topics/autism-spectrum-disorders-asd

Otizmli Çocukların Güçlü Yanları da Dikkate Alınmalıdır

Otizmli çocukları yalnızca zorlandıkları alanlar üzerinden değerlendirmek doğru değildir; çünkü otizmli bireylerin becerileri, ihtiyaçları ve destek gereksinimleri kişiden kişiye değişebilir.[1] Bazı çocuklar görsel hafıza, detaylara dikkat, belirli konulara yoğunlaşma, düzen kurma ya da öğrendiği bilgiyi uzun süre hatırlama gibi alanlarda güçlü yönler gösterebilir. Bu güçlü yanlar her çocukta aynı şekilde ortaya çıkmaz; bu nedenle çocuğun neyi yapamadığı kadar hangi yollarla daha kolay öğrendiğini de gözlemlemek gerekir.[2]

Çocuğun güçlü taraflarını fark etmek, eğitim sürecinin daha doğru planlanmasına yardımcı olur. Örneğin görsel materyallerle daha iyi öğrenen bir çocuk için görsel destekler, rutinle daha rahat eden bir çocuk için öngörülebilir eğitim akışı, belirli konulara yoğun ilgi duyan bir çocuk için ise bu ilgiyi öğrenmeye bağlayan çalışmalar kullanılabilir. Bu yaklaşım, çocuğu tek bir kalıba sokmak yerine onun bireysel öğrenme biçimini anlamaya odaklanır.

[1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
[2] https://www.cdc.gov/autism/about/index.html

Bu Özellikler Gözlemlendiğinde Aileler Nasıl Bir Yol İzlemeli?

Çocuğunuzda iletişim, oyun, konuşma, duyusal tepkiler veya günlük rutinlere bağlılık gibi alanlarda birden fazla farklılık gözlemliyorsanız, bu durumu yalnızca ev içindeki davranışlarla sınırlı düşünmemek gerekir. Çocuğunuzun farklı ortamlarda nasıl davrandığını, hangi durumlarda zorlandığını, sizinle ve çevresiyle nasıl iletişim kurduğunu not almak uzman değerlendirmesi için yol gösterici olabilir. Otizm değerlendirmesi; çocuğun gelişim öyküsü, davranış gözlemi, aileden alınan bilgiler ve gerekli görülen tarama/değerlendirme süreçleriyle birlikte ele alınır.[1][2]

Bu süreçte en doğru adım, çocuk doktoru, çocuk psikiyatristi, çocuk nöroloğu veya gelişimsel değerlendirme konusunda çalışan uzmanlara başvurmaktır. Amerikan Pediatri Akademisi, çocukların gelişimsel izlemlerinin düzenli yapılmasını ve otizme yönelik taramaların 18. ve 24. aylarda uygulanmasını önerir.[3] CDC de tüm çocukların 18. ve 24. ay sağlam çocuk kontrollerinde otizm açısından taranması gerektiğini belirtir.[4] Bu nedenle ailelerin “geçer” düşüncesiyle uzun süre beklemesi yerine, gözlemlerini uzmanlarla paylaşması daha sağlıklı bir yol sunar.

[1] https://www.nice.org.uk/guidance/cg128
[2] https://www.cdc.gov/autism/diagnosis/index.html
[3] https://www.aap.org/en/patient-care/autism/
[4] https://www.cdc.gov/autism/hcp/diagnosis/screening.html

Uzman Değerlendirmesi Sonrası Eğitim Sürecini Planlamayı Unutmayın

Çocuğunuzun iletişim kurma biçimi, oyun tercihleri, duyusal hassasiyetleri ve günlük rutinlerde yaşadığı zorlanmalar aileler için önemli gözlem alanlarıdır. Ancak bu gözlemler tek başına tanı koymak ya da eğitim sürecini başlatmak için yeterli değildir. Çocuğun gelişimsel farklılıkları mutlaka uzman değerlendirmesiyle birlikte ele alınmalıdır.

Tanı ve değerlendirme sürecinden sonra özel eğitim planı, çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre hazırlanmalıdır. Beyaz Koza’da eğitim; iletişim, sosyal uyum, öz bakım, yönerge takip etme ve günlük yaşam becerileri gibi alanlarda çocuğun gelişimini destekleyecek şekilde yapılandırılır. Ankara’da çocuğunuz için yapılandırılmış bir eğitim ortamı arıyorsanız kurumumuz Beyaz Koza ile iletişime geçebilirsiniz.

Önemli Not: Bu içerik tanı koyma amacı taşımaz; otizmli çocuklarda günlük yaşam içinde gözlemlenebilen özellikler hakkında ebeveynlere fikir vermek için hazırlanmıştır. Paylaşılan bilgiler, resmi kurumların yayınları ve uzman değerlendirmesini önceleyen kaynaklar dikkate alınarak oluşturulmuştur. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili soru işaretleriniz varsa tanı ve değerlendirme süreci için mutlaka çocuk psikiyatristi, çocuk nöroloğu, gelişimsel pediatri uzmanı ya da ilgili sağlık uzmanlarına başvurmalısınız.