Otizm tanısı aldıktan sonra çoğu ebeveynin aklındaki ilk soru aynıdır:
“Okul dışında, evde çocuğum için ne yapabilirim?”
Günün büyük bir kısmı evde geçerken, çocuğunuza doğru şekilde destek olmak istemeniz çok doğal. Ancak bu süreçte neyin gerçekten işe yaradığını, nereden başlamanız gerektiğini bilmemek kafa karıştırıcı olabilir.
Bu içerikte, otizmli çocuğunuza evde nasıl destek olabileceğinizi, günlük yaşamın içinde uygulanabilir ve sizi yormayan yaklaşımlarla ele alacağız. Buradaki amaç, her şeyi kusursuz yapmaya çalışmak değil. Evde birlikte geçirdiğiniz zamanı çocuğunuz için biraz daha anlaşılır, biraz daha sakin ve biraz daha destekleyici hâle getirebilmek. Hazırsanız başlayalım!
Otizmli Çocuğunuza Evde Destek Olmaya Nereden Başlamalısınız?
Otizmli bir çocuğa evde destek olmak, çoğu zaman “daha fazlasını yapmalıyım” düşüncesiyle başlar. Daha çok oyun, daha çok etkinlik, daha çok tekrar… Ancak evde destek süreci, her şeyi aynı anda yapmaya çalışmakla değil, doğru yerden başlamakla anlam kazanır.
Bu noktada ilk adım, çocuğunuzun evdeki gününü bir bütün olarak fark etmektir. Sabah uyanma anından akşam uykuya geçişe kadar yaşanan geçişler, sesler, beklentiler ve belirsizlikler; otizmli bir çocuk için düşündüğümüzden çok daha zorlayıcı olabilir. Bu nedenle evde destek, önce çocuğunuzun kendini güvende hissedebileceği bir düzen kurmakla başlar.
Kendinize şu soruyu sormanız yeterlidir: Evde benim yönlendirmem net mi, yoksa çocuğum her an ne olacağını tahmin etmeye mi çalışıyor? Çoğu zaman yaşanan zorlanmaların nedeni yanlış bir davranış değil, belirsizliktir.
Okuma Önerisi: Otizm Tanılı Çocuklar İçin Uygulanan Özel Eğitim Programları Nelerdir?
Otizmli Bir Çocuk İçin Ev Ortamını ve Günlük Rutinleri Nasıl Daha Destekleyici Hâle Getirebilirsiniz?
Otizmli bir çocuk için ev ortamı, yalnızca yaşanılan bir alan değildir. Günün nasıl ilerleyeceğini, neyin ne zaman olacağını ve kendini ne kadar güvende hissedeceğini doğrudan etkiler. Evdeki belirsizlik arttıkça, zorlanmalar da artabilir.
Bu nedenle evde destek sürecinde ilk bakmanız gereken yer, evin genel düzeni ve günün akışıdır.
Ev ortamını destekleyici hâle getirirken şunları göz önünde bulundurabilirsiniz:
- Gün içinde tekrar eden zaman dilimleri (uyanma, yemek, oyun, uyku) mümkün olduğunca aynı sırayla ilerliyor mu?
- Evde çok fazla ses, eşya ya da görsel uyaran var mı?
- Geçiş anlarında (oyundan yemeğe, televizyondan uykuya) çocuğunuz ne olacağını anlayabiliyor mu?
Günlük rutinler, otizmli bir çocuk için kısıtlama değil; rahatlatıcı bir çerçeve sunar. Ne zaman ne olacağını bilmek, çocuğunuzun ev içinde daha sakin kalmasına ve size daha kolay eşlik etmesine yardımcı olur.
Burada önemli bir nokta var:
Rutin demek, her şeyin dakikası dakikasına aynı olması demek değildir. Rutin; günün temel akışının öngörülebilir olmasıdır. Değişiklikler olabilir, ancak bu değişiklikler önceden işaretlendiğinde çocuk için çok daha anlaşılır hâle gelir.
Ev ortamı ve rutinler netleştiğinde, sıra bu düzenin içinde çocuğunuzla nasıl iletişim kurduğunuza gelir.
Otizmli Çocuğunuzla Evde Nasıl İletişim Kurabilir, Oyunla Bağ Kurabilirsiniz?
Otizmli bir çocukla iletişim, çoğu zaman ebeveynin beklediği şekilde ilerlemez. Konuşmaya yanıt vermemesi, göz teması kurmaması ya da oyun sırasında uzak durması, “Benimle iletişim kurmak istemiyor mu?” düşüncesini akla getirebilir. Oysa bu durum, çoğu zaman iletişim kurmak istememekten değil, iletişimi farklı biçimde kurmaktan kaynaklanır.
Evde iletişimi güçlendirmek için önce beklentileri sadeleştirmek gerekir. Her an karşılıklı konuşma ya da uzun oyunlar hedeflemek yerine, kısa ama anlamlı etkileşimler daha sağlıklı bir başlangıç sunar.
İletişimi ve etkileşimi desteklemek için şunlara dikkat edebilirsiniz:
- Konuşurken kısa ve net cümleler kullanmak
- Aynı anda çok fazla yönerge vermemek
- Çocuğunuzun tepkisini beklemek ve acele etmemek
- Göz teması zorlamak yerine, ortak dikkat anlarını yakalamaya çalışmak
Oyun ise evde kurulan iletişimin en doğal yollarından biridir. Ancak her çocuk, bildiğimiz anlamda oyun oynamayabilir. Otizmli bir çocuk için oyun; bazen aynı hareketi tekrar etmek, bazen bir nesneyi uzun süre incelemek olabilir.
Bu noktada önemli olan, oyunu “öğretmeye çalışmak” değil, çocuğun ilgisini takip ederek oyuna dahil olmaktır.
Oyun sırasında şunları deneyebilirsiniz:
- Çocuğunuzun seçtiği oyunu ve materyali kabul etmek
- Oyuna kısa süreli eşlik etmek ve geri çekilmeyi bilmek
- Oyun içinde küçük etkileşim fırsatları yaratmak (beklemek, sıra almak gibi)
Evde iletişim ve oyun daha anlamlı hâle geldikçe, çocuğunuzun günlük yaşama katılımı da artar.
Otizmli Çocuğunuza Evde En Sık Zorlanılan Günlük Anlarda Nasıl Yaklaşmalısınız?
Otizmli bir çocukla evde yaşarken zorlanmalar çoğu zaman beklenmedik anlarda değil, her gün tekrar eden sıradan durumlarda ortaya çıkar. Yemek saatleri, uykuya geçiş ya da bir etkinliği bırakıp başka bir şeye yönelmek… Bu anlar, çocuğunuz için olduğu kadar sizin için de yorucu olabilir.
Bu noktalarda yaklaşımınızı tamamen değiştirmek yerine, küçük ama tutarlı dokunuşlar süreci daha yönetilebilir hâle getirebilir.
Yemek Zamanlarında
Bazı otizmli çocuklar belirli tatlara, dokulara ya da kokulara karşı hassasiyet gösterebilir. Bu durum, yemek yememek ya da seçici davranmak şeklinde görülebilir. Yemek zamanlarını bir mücadele alanına çevirmemek önemlidir. Saatlerin benzer olması, masaya oturmadan önce küçük bir hazırlık süreci yaşanması ve beklentilerin sade tutulması çoğu zaman süreci rahatlatır.
Uykuya Geçişlerde
Uyku öncesi yaşanan huzursuzluklar genellikle günün bir anda sonlanmasından kaynaklanır. Otizmli bir çocuk için “şimdi uyuyoruz” demek yeterli olmayabilir. Uykuya giden yolun her gün benzer adımlarla ilerlemesi, çocuğun bu geçişi daha güvenli hissetmesini sağlar. Işıkları kısmak, sessiz bir etkinlik yapmak gibi tekrar eden küçük adımlar bu süreci destekler.
Geçiş Anlarında
Oyunu bırakmak, televizyonu kapatmak ya da evden çıkmaya hazırlanmak gibi geçişler ağlama ya da dirençle sonuçlanabilir. Bu durum çoğu zaman inat değil, ne olacağını bilememe hâlidir. Geçişleri önceden haber vermek, ani kopuşlar yerine küçük geçişler yaratmak çocuğun bu anlara daha kolay uyum sağlamasına yardımcı olur.
Bu anlarda mükemmel tepkiler vermek zorunda değilsiniz. Evde destek, zorlanan her anı tamamen ortadan kaldırmak değil; bu anları daha anlaşılır ve daha sakin hâle getirebilmektir.
Okuma Önerisi: Çocuğuna Otizm Tanısı Konan Ebeveynlerin Bilmesi Gerekenler
Otizmli Çocuğunuz Evde Öfke Nöbeti Yaşadığında Ne Yapmalısınız?
Öfke nöbetleri, otizmli bir çocuğun sizi zorlamak için yaptığı davranışlar değildir. Çoğu zaman bu anlar, çocuğun kendini ifade edemediği, çevreyle baş etmekte zorlandığı ya da aşırı uyarıldığı anlarda ortaya çıkar. Bu yüzden kriz anlarında “nasıl durdururum?”dan önce, “şu anda ne yaşıyor olabilir?” sorusunu sormak süreci daha sağlıklı hâle getirir.
Evde yaşanan öfke nöbetlerinde yaklaşım, anın kendisi kadar öncesi ve sonrası ile de ilgilidir.
Kriz Anında
Bu anlarda çocuğunuza uzun açıklamalar yapmak ya da davranışı hemen düzeltmeye çalışmak genellikle işe yaramaz. Ses tonunu yükseltmeden, mümkün olduğunca sakin kalmak ve çevredeki uyaranları azaltmak (ses, kalabalık, ışık gibi) çocuğun daha hızlı toparlanmasına yardımcı olabilir. Burada amaç, krizi bitirmek değil; çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlamaktır.
Kriz Sonrasında
Öfke nöbeti bittikten sonra her şey olmamış gibi devam etmek bazen en doğru yaklaşımdır. Bu anı uzun uzun konuşmak ya da tekrar tekrar hatırlatmak, çocuğun zorlandığı duyguyu yeniden tetikleyebilir. Günlük rutine geri dönmek, evdeki düzenin devam ettiğini hissettirir.
Sık Tekrarlanan Krizlerde
Eğer belirli anlarda benzer tepkiler tekrar ediyorsa, burada bir mesaj vardır. Çoğu zaman krizler; geçiş anları, belirsizlikler ya da çocuğun zorlandığı bir ihtiyacın fark edilmemesiyle ilişkilidir. Bu noktada krizi bastırmaya çalışmak yerine, tetikleyen durumu fark etmek daha kalıcı bir rahatlama sağlar.
Unutmayın, bu anlar sizin başarısız olduğunuzun göstergesi değildir. Öfke nöbetleri, otizmli bir çocuğun dünyayı nasıl algıladığını anlamak için önemli ipuçları taşır.
Otizmli Çocukla Evde Yaşarken Ebeveyn Olarak Kendinizi Nasıl Koruyabilirsiniz?
Otizmli bir çocukla evde yaşamak, ebeveynin zihinsel ve duygusal olarak sürekli tetikte olmasını gerektirir. Gün içinde çocuğun ihtiyaçlarına odaklanırken, kendi sınırlarınızı fark etmek zorlaşabilir. Zamanla yorgunluk, sabırsızlık ve “yetemiyorum” duygusu ortaya çıkabilir.
Bu noktada şunu bilmek önemlidir:
Evde destek süreci, ebeveynin kendini tamamen geri plana atarak sürdürülebilecek bir süreç değildir.
Kendinizi koruyabilmek için bazı küçük ama etkili hatırlatmalar işinizi kolaylaştırabilir:
- Her zorlanan an, yanlış yaptığınız anlamına gelmez.
- Çocuğunuzun her tepkisi sizin davranışlarınızın bir sonucu değildir.
- Bazen sakin kalamamanız, kötü bir ebeveyn olduğunuzu göstermez.
Zorlandığınızı kabul etmek, süreci bırakmak anlamına gelmez. Aksine, daha sürdürülebilir bir denge kurmanıza yardımcı olur. Kendinize küçük molalar tanımak, her şeyi tek başınıza taşımaya çalışmamak ve duygularınızı bastırmamak; hem sizin hem de çocuğunuz için daha sağlıklı bir ev ortamı yaratır.
Unutmayın, evde destek mükemmel olmayı değil; devam edebilmeyi gerektirir.
Bu Süreci Yalnız Yürütmek Zorunda Değilsiniz
Otizmli çocuğunuza evde destek olmak için elinizden geleni yapıyorsunuz. Bu çaba çok kıymetli. Ancak bazı durumlarda, evde yaşanan zorlanmaların nedenini fark etmek ve doğru yaklaşımı belirlemek için dışarıdan bir bakış süreci daha sağlıklı hâle getirebilir.
Beyaz Koza Özel Eğitim Okulu olarak, otizmli çocukların gelişimini yalnızca sınıf ortamıyla sınırlı görmüyor; evde devam eden süreci de önemsiyoruz. Ailelerle kurulan iş birliği sayesinde, evde yaşanan zorlanmaların nedenlerini birlikte değerlendiriyor ve süreci daha anlaşılır hâle getirmeyi hedefliyoruz.
Eğer siz de çocuğunuzun evdeki davranışlarını daha iyi anlamak, günlük yaşamda onu nasıl destekleyebileceğinizi netleştirmek ve bu süreci yalnız başınıza yürümek istemiyorsanız, Beyaz Koza ile iletişime geçebilirsiniz.
Bir Yanıt